Złote myśli Rzymian

SPIS TREŚCI:
Enniusz	Oktawian August	Kwintylian
Scypion Afrykański	Tytus Liwiusz	Neron
Katon Starszy	Seneka Starszy	Tytus
Terencjusz	Owidiusz	Trajan
Cyceron	Tyberiusz	Tacyt
Juliusz Cezar	Klaudiusz	Marek Aureliusz
Lukrecjusz	Seneka Młodszy	Septymiusz Sewer
Marek Brutus	Wespazjan	Tertulian
Wergiliusz	Kaligula	Julian Apostata
Horacy	Petroniusz	Inni

Przez wieki wypowiadane lub zapisywane były słowa, które na stałe przeszły do historii. Podobnie jest w przypadku Antycznego Rzymu, w którego dziejach wystąpiły wielkie osobistości o nieprzeciętnej wiedzy lub dużym znaczeniu dla ówczesnego świata.
W kolekcji słynnych myśli znajdą się postaci, które zasłynęły ze swoich życiowych wywodów, ich słowa miały duże znaczenie dla biegu historii, miały dużą wartość emocjonalną lub w sposób ciekawy przedstawiły tamte czasy.

Jako że sentencje są stale uzupełniane, liczę na pomoc, w uzupełnianiu lub wskazywaniu ważnych informacji, które powinienem uwzględnić. W tym celu proszę o kontakt.

Enniusz (Quintus Ennius, 239 - 169 p.n.e.) - poeta, uważany za ojca literatury rzymskiej:
- "Pewnego przyjaciela poznasz w sytuacji niepewnej" [amicus certus in re incerta cernitur]
- "Dobrodziejstwo źle skierowane staje się złym uczynkiem"
- "Nie jest zwycięzcą ten co zwyciężył, jeżeli zwyciężony nie uznał swej klęski"
- "Siłą walczyć o swoje - to dobre dla dzikich zwierząt"
- "Ten, kto życzliwie wskazuje drogę błądzącemu, jest jak człowiek, który drugiemu pozwala zapalić pochodnię od swojej: wszak jego własna pochodnia nie będzie przez to świecić mniej jasno"
- "Wszyscy ludzie pragną, aby ich chwalono"
- "Zbyt żarliwą nadzieją można zgubić państwo"

Scypion Afrykański Starszy (Publius Cornelius Scipio Africanus Maior, 236 - 184 p.n.e.) - wódz w czasie II wojny punickiej:
- "Niewdzięczna ojczyzno, nie będziesz miała nawet moich kości"
- "[...] gotujcie się do wojny, skoroście pokoju ścierpieć nie potrafili"
- "Zblia się koniec wojny i trudu. W rękach już mają łupy z Kartaginy, powórt do domu, do ojczyzny, do rodziców, dzieci, żon, do boskich penatów"
- "Moja matka urodziła wodza, a nie wojownika"

Marek Porcjusz Katon, Katon Starszy, Kato Starszy (Marcus Porcius Cato, 234 - 149 p.n.e.) - mówca, polityk, pisarz:
- "Skoro uczciwie żyjesz, nie dbaj o słowa złych ludzi" [cum recte vivis, ne cures verba malorum]
- "Każdemu, co mu się należy" [suum cuique]
- "Wszyscy mężowie rządzą kobietami, my wszystkimi mężami, nami zaś kobiety"
- "Trzymaj się tematu, słowa podążą za nim"
- "A poza tym sądzę, że Kartaginę należy zniszczyć" [ceterum censeo Karthaginem esse delendam]
- "Kiedy ci ludzie (Grecy) dadzą nam swoją kulturę literacką, zniszczą wszystko, zdemoralizują i zrobią jeszcze gorzej, jeśli przyślą tu swoich lekarzy"

Terencjusz (Publius Terentius Afer, 190 - 159 p.n.e.) - komediopisarz:
- "Kłótnie kochanków umacniają ich miłość" [amantium irae amoris integratio]
- "Jestem człowiekiem i nic, co ludzkie, nie jest mi obce" [homo sum, humani nihil a me alienum puto]
- "O wilku mowa, a wilk tuż" [lupus in fabula]
- "Prawda rodzi nienawiść, ustępliwość przyjaciół" [veritas odium parit, obsequium amicos]
- "Kiedy chcesz, odmawiają, kiedy nie chcesz, pragną" [nolunt, ubi velis, ubi nolis, cupiunt]
- "Gdy dwaj robią to samo, to nie jest to samo"
- "Ile ludzi, tyle zdań"
- "Kto pierwszy, ten lepszy"
- "Schlebianie przysparza przyjaciół, prawda - wrogów"
- "Szczyt prawa - to szczyt bezprawia"
- "Zrozumieć - przebaczyć"
- "Życie ludzkie jest jak gra w kości. Jeśli nam się nie dostała do rąk ta kość, którą chcemy, trzeba się starać jak najlepiej wyzyskać tę, która nam była przez los sądzona"

Cyceron (Marcus Tullius Cicero, 106 - 43 p.n.e.) - mówca, polityk i filozof:
- "Pewnego przyjaciela poznaje się w niepewnej sytuacji" [amicus certus in re incerta cernitur]
- "Przyzwyczajenie jest drugą naturą" [consuetudo est altera natura]
- "I zbóje mają swoje prawa" [etiam latrones suis legibus parent]
- "W czasie wojny milczą Muzy" [inter arma silent Musae]
- "Pismo się nie rumieni" [litterae non erubescunt]
- "Historia [...] nauczycielką życia" [historia magistra vitae]
- "Głód jest najlepszym kucharzem" [fames est optimus coquus]
- "Pieniądz jest nerwem wojny" [nervus belli pecunia]
- "Czym sen dla ciała, tym przyjaźń dla ducha - odświeża siły"
- "Cnota jest doskonałym rozumem" [virtus est perfecta ratio]
- "Nie ma nic bardziej nieznośnego jak głupiec, któremu się powodzi"
- "Nie można powiedzieć nic niedorzecznego, czego by już jaki filozof nie powiedział"
- "Nie wystarczy zdobywać mądrości, trzeba jeszcze z niej korzystać"
- "Pieniądze nie śmierdzą"
- "Pokój bez książek jest jak ciało bez duszy"
- "Przyprawą potrawy jest głód"
- "Żyć - to myśleć"
- "Musimy być niewolnikami praw, abyśmy byli wolni"
- "Krótki okres życia jest dostatecznie długi na to, aby żyć dobrze i uczciwie"
- "Lepiej żyć w nędzy niż w hańbie i występku"
- "Powierz twą barkę wiatrom, ale nie powierzaj serca swego pięknościom; woda bowiem nie jest tak zwodnicza, jak niewieście obietnice"
- "Właściwością człowieka jest błądzić, głupiego - w błędzie trwać"
- "Fortuna jest ślepa i ślepymi czyni swoich wybranych"
- "Głęboko leżą korzenie głupoty"
- "Nigdy nie wątpi ten tylko, kto nic nie wie"
- "Nikt nie jest tak stary, aby nie wierzył, że może żyć jeszcze parę lat dłużej"
- "Właściwością człowieka mądrego jest błądzić, głupiego - trwać w błędzie"
- "Wrogowie często mówią prawdę, przyjaciele nigdy"
- "Mówić dobrze może tylko ten, kto myśli rozumnie"
- "Przyjaciel jest jak my sami. Ten, kto może przyjrzeć się prawdziwemu przyjacielowi, widzi obraz samego siebie"
- "Wykreślić ze świata przyjaźń [...] to jakby zgasić słońce na niebie, gdyż niczym lepszym ani piękniejszym nie obdarzyli nas bogowie"
- "Żadna rzecz zewnętrzna nie może uszczęśliwić człowieka, który wewnątrz siebie nie posiada szczęścia"
- "Dobro ludu najwyższym prawem!"
- "Co innego jest ukryć, co innego przemilczeć"
- "Nie ma starca, który zapomniałby, gdzie skarb swój ukrył"
- "Nie tyle może być przyjemne nagromadzenie dóbr, ile przykry ich ubytek"
- "Dobrem najwyższym jest zgadzać się z naturą i stosownie do niej żyć"
- "Nie ma nic brzydszego jak niewdzięczny człowiek"
- "Żaden człowiek prawy nie może być nieszczęśliwy"
- "Co nie jest moralnie dobre, nie jest pożyteczne"
- "Jest cechą głupoty dostrzegać błędy innych, a zapominać o swoich"

Gajusz Juliusz Cezar (Gaius Iulius Caesar, 100 - 44 p.n.e.) - polityk, wódz, dyktator i pisarz:
- "To niemożliwe, ażeby w końcu nie stać się tym, za kogo inni cię mają"
- "Zdradę kocham, zdrajców nienawidzę"
- "Moja żona musi być wolna nawet od cienia podejrzeń" - "Uważajcie na ludzi, którzy się nie śmieją. Są niebezpieczni"
- "Nie boję się wcale tych grubych i długowłosych ludzi. Boję się raczej tych innych, bladych i wysmukłych"
- "Wierzymy chętnie w to, czego pragniemy i spodziewamy się, że nasze uczucia podzielają inni" [quae volumus, ea credimus libenter, et quae sentimus ipsi, reliquos senitre speramus]
- "Przybyłem, zobaczyłem, zwyciężyłem!" [veni, vidi, vici!]
- "Kości zostały rzucone" [alea iacta est]
- "Czyż nie wydaje się wam, że mam powód do płaczu, jeżeli Aleksander będąc w moim wieku panował już nad tylu ludami, a ja nie dokonałem jeszcze ani jednego sławnego czynu?"
- "Galia jako całość dzieli się na trzy części" [gallia est omnis divisa in partes tres]
- "I ty, Brutusie, przeciw mnie" [et tu Brute contra me]
- "Łotrostw, które uprawiają poza granicami państwa, nie poczytują za hańbę, przeciwnie, chwalą się, że czynią to dla ćwiczenia i zahartowania młodzieży"
- "Mam cię, Afryko!"
- "Miej to zawsze w pamięci i w sercu, byś jak rafy unikał słowa nie słyszanego dotąd i niezwykłego"
- "Moja żona musi być wolna nawet od cienia podejrzeń"
- "Wieziesz Cezara i jego losy"
- "Wolałbym być pierwszym tutaj niż drugim w Rzymie"

Lukrecjusz (Titus Lucretius Carus, 99 - 55 p.n.e.) - poeta i filozof:
- "A życia nikt nie otrzymuje na własność, lecz wszyscy do użytku" [vitaque mancipio nulli datur, omnibus usu]
- "Bowiem jak małe dzieci w nocy nie zmrużą oka
Drżąc przed strachami, równie my czasem i w dzień biały
Boimy się upiorów, zwodniczych i nietrwałych
Jak te, przed których widmem trwoży się serce dzieci"
- "Nauka uwolniła człowieka od lęku przed bogami"
- "Wzmagają się jedne narody, inne marnieją [...] i jak gońcy przekazują pochodnie życia" [augescunt aliae gentes aliae minuuntur [...] et quasi cursores vitai lampada tradunt]
- "Złote słowa" [aurea dicta]
- "Żądza, choć niema, mówi o przyszłej rozkoszy"

Marek Juniusz Brutus (Marcus Iunius Brutus, 85 - 42 p.n.e.) - polityk:
- "Tak zawsze (kończą) tyrani" [sic semper tyrannis!]

Wergiliusz (Publius Vergilius Maro, 70 - 19 p.n.e.) - poeta:
- "Miłość dla wszystkich jednaka" [amor omnibus idem]
- "Śmiałym szczęście sprzyja" [audaces fortuna iuvat]
- "Niech z naszych kości narodzi się mściciel" [exoriare aliquis nostris ex ossibus ultor]
- "Wierzcie doświadczonemu" [experto credite]
- "Oszczędzać zwyciężonych, a dumnych poskramiać" [parcere subiectis et debellare superbos]
- "Chwiejną i zmienną jest zawsze kobieta" [varium et mutabile semper femina]
- "Każdy ulega swoim namiętnościom" [trahit sua quemque voluptas]
- "Plotka rośnie rozchodząc się" [fama crescit eundo]
- "Szczęśliwy, kto zdołał poznać przyczyny wszechrzeczy" [felix, qui potuit rerum cognoscere causas]
- "Strach dodaje nogom skrzydeł"
- "Kobieta jest coś zawsze niestałego i zmiennego"
- "Praca wytrwała zwycięża wszystko"
- "Miłość wszystko zwycięża!"

Horacy (Quintus Horatius Flaccus, 65 - 8 p.n.e.) - poeta liryczny:
- "I w nieszczęściu zachowuj spokój umysłu" [aequam memento rebus in arduis servare mentem]
- "Chwytaj dzień" [carpe diem]
- "Słodko i zaszczytnie jest umrzeć za ojczyznę" [dulce et decorum est pro patria mori]
- "Nienawidzę ciemnego tłumu i trzymam się odeń z daleka" [odi profanum vulgus et arceo]
- "Prochem i cieniem jesteśmy" [pulvis et umbra sumus]
- "Z uśmiechem mówić prawdę" [ridentem dicere verum]
- "Odważ się być mądrym" [sapere aude]
- "Skąpiec zawsze cierpi niedostatek" [semper avarus eget]
- "Zbudowałem pomnik trwalszy od spiżu" [exegi monumentum aere perennius]
- "Wszystko ma swoje granice" [est modus in rebus]
- "Kto ocala kogoś wbrew jego woli, to tak jakby go zabijał" [invitum qui servat, idem facit occidenti]
- "Ślepo wierzyć; uznawać autorytet nauczyciela za argument ostateczny" [iurare in verba magistri]
- "Gniew jest chwilowym szaleństwem" [ira furor brevis est] - "Niczemu się nie dziwić" [nil admirari]
- "Nie należy rozpaczać" [nil desperandum]
- "O tobie ta bajka mówi, choć pod zmienionym imieniem" [mutato nomine de te fabula narratur]
- "Od jajka do jabłek" [Ab ovo usque ad mala]

Oktawian August (Gaius Octavius, 63 p.n.e. - 14 n.e.) - cesarz w latach 27 p.n.e. - 14 n.e.:
- "Do greckich kalend" [ad calendas Graecas]
- "Śpiesz się powoli!" [festina lente]
- "Sztuka skończona" [acta est fabula]
- "Mam dwie córki, z którymi zawsze mam problem: Julię i Republikę"
- "Warusie, oddaj mi moje legiony!" [vare, redde mihi legiones!]

Tytus Liwiusz (Titus Livius, 59 p.n.e. - 17 n.e.) - historyk:
- "Biada pokonanym" [vae victis]
- "Hannibal u bram!" [Hannibal ad portas!]
- "Historia jest nauczycielką życia" [historia vitae magistra est]
- "Historia to świadek dziejów, źródło prawdy, życia, pamięci, mistrzyni życia, piastunka przeszłości i zwiastunka przyszłości"
- "Gotujcie się do wojny, skoroście pokoju ścierpieć nie potrafili" [bellum parate, quoniam pace pati non potuistis]
- "Lepiej późno niż wcale" [potius sero quam numquam]
- "Od założenia Miasta" [ab urbe condita]
- "Słowa uczą, przykłady pociągają" [verba docent, exempla trahunt]
- "Umiesz zwyciężać, Hannibalu, wykorzystać zwycięstwa nie potrafisz" [vincere scis, Hannibal, victoria uti nescis]
- "W sprawach trudnych bardzo, gdy nadzieja nikła jest, cele najśmielsze, mają najwięcej szans"

Seneka Starszy, Rhetor (Lucius Annaeus Seneca, 55 p.n.e. - 40 n.e.) - retor i pisarz:
- "Błądzić jest rzeczą ludzką" [errare humanum est]
- "Dwie rzeczy dają duszy największą siłę: wierność prawdzie i wiara w siebie"
- "Język ludu jest święty"
- "Kto przyjmuje dobrodziejstwo z wdzięcznością, spłaca już pierwszą ratę"
- "Nie ten jest biedny, kto posiada mało, lecz ten, kto stale pragnie mieć więcej"

Owidiusz (Publius Ovidius Naso, 43 p.n.e. - 17 lub 18 n.e.) - poeta:
- "Sztuką jest ukrycie (wysiłków) sztuki" [ars est celare artem]
- "Wolno się uczyć nawet od wroga" [fas est et ab hoste doceri]
- "Koniec wieńczy dzieło" [finis coronat opus]
- "Zło niszcz w zarodku" [principiis obsta]
- "Widzę i pochwalam to, co lepsze, ale idę za tym, co gorsze" [video meliora proboque, deteriora sequor]
- "Czasy się zmieniają i my zmieniamy się wraz z nimi" [tempora mutantur et nos mutamur in illis]
- "Kropla drąży skałę nie siłą, lecz ciągłym padaniem" [gutta cavat lapidem non vi, sed saepe cadendo]
- "Dla człowieka nie ma nic pewnego"
- "Czas, pożerca rzeczy"
- "Dopóki będziesz szczęśliwy, wielu będziesz miał przyjaciół, Gdy los cię opuści, będziesz sam"
- "Godzi się uczyć i od wroga"
- "Obfitość czyni mnie biedakiem"
- "Żyjcie uczciwie, Bóg na was patrzy"
- "Łzami skruszysz nawet diament"
- "Owoc zakazany smakuje najlepiej"
- "Nie mniejszą jest cnotą zachować to, coś osiągnął, niż to, o co się ubiegałeś"
- "Aby doznać prawdziwej przyjemności, trzeba, by kobieta i mężczyzna uczestniczyli w niej jednakowo"
- "Czy kobiety dają, czy odmawiają, zawsze są szczęśliwe, że się je prosi"
- "Każda kobieta jest do zdobycia, wystarczy tylko zastawić sidła"
- "Każda kobieta pilnuje siebie sama i jeśli dochowuje wierności, to nigdy ze strachu"
- "Kto po wzięciu pocałunku, po dalszy ciąg nie sięga, godzien stracić to co zyskał, stary, głupi niedołęga"
- "Prędzej na wiosnę zamilkną ptaki, niż kobieta oprze się czułym zalotom młodego mężczyzny"
- "Jeśli pragniesz zachować na długo miłość twej pani, chwal to wszystko, co w niej widzisz i to, co widzisz na niej"
- "Kochanek nie widziany prędko zapomnianym będzie"
- "Miłość to pewien rodzaj służby wojskowej"
- "Być zakochanym to być szalonym przy zdrowych zmysłach"
- "Radość często bywa początkiem naszego bólu"
- "Jeśli chcesz być kochanym, bądź wart miłości"
- "Kobiety odmawiają tego, o co je proszą, a dają to, czego nikt ich nie prosi"
- "W miarę wzrostu bogactw rośnie i chciwość; im więcej kto ma, tym więcej pragnie"
- "Łagodny pokój przystoi ludziom, gniewne szczekanie zwierzętom"
- "Zazdrosnego człowieka tylko płacz bliźniego do śmiechu pobudzić potrafi"
- "Zręczna łagodność szczególnie zjednuje umysły; szorstkość sprowadza nienawiść i przeklęte wojny"
- "Mała to cnota dochować tajemnicy; natomiast ciężką jest winą wygadać się z tym, o czym powinno się milczeć"
- "Zarówno mężczyźnie jak i kobiecie zakazana miłość sprawia przyjemność"
- "Zwłoka zaostrza zwykle miłosne zapały, jeżeli tylko nie trwa zbyt długo"
- "Nie bardzo dają się dzielić z towarzyszami władza królewska i miłość" - "Jest coś w tym, że człowiek chce być blisko ojczystej ziemi"

Tyberiusz (Tiberius Claudius Nero , 42 p.n.e. - 37 n.e.) - cesarz w latach 14 - 37 n.e.:
- "Większy szacunek z daleka" [maior reverentia e longinquo]
- "Każdy urzędnik jest jak bąk - kiedy się opije krwi ofiar, mniej wysysa. Każdy więc nowy jest groźniejszy. Trzeba mieć litość nad poddanymi!"
- "Dobry pasterz strzyże swoje owce, a nie obdziera ze skóry" [boni pastoris est tondere pecus, non deglubere]
- "Pytam się was, kto może żyć bez kawałka kiełbasy"

Klaudiusz (Tiberius Claudius Drusus Nero Germanicus, 19 p.n.e. - 54 n.e.) - cesarz w latach 41 - 54 n.e.:
- "Czy ja jestem władcą?"
- "A więc jestem cesarzem, co za idiotyzm!"
- "Nie zawsze mów, co wiesz, ale zawsze wiedz, co mówisz"
- "Pytam się was, kto może żyć bez kawałka kiełbasy"

Seneka Młodszy (Lucius Annaeus Seneca, 3 - 65 n.e.) - retor, poeta, filozof:
- "Musisz żyć dla innych, jeśli chcesz żyć z pożytkiem dla siebie" [alteri vivas oportet, si vis tibi vivere]
- "Co zrobisz drugiemu, oczekuj od niego; jak Kuba Bogu, tak Bóg Kubie" [ab alio exspectes, alteri quod feceris]
- "Głód nie ma ambicji" [ambitiosa non est fames]
- "Sztuka długotrwała, życie krótkie" [ars longa, vita brevis]
- "Śmierć nie jest złem, a jedynie prawem obowiązującym cały rodzaj ludzki" [mors malum non est, sola ius aequum generis humani]
- "Trzeba wysłuchać i drugiej strony" [audiatur et altera pars]
- "Dobro nie rodzi się ze zła" [bonum ex malo non fit]
- "Ucząc innych, sami się uczymy" [docendo discimus]
- "Wielki jest ten, kto w bogactwie żyje jak ubogi" [magnus ille, qui in divitiis pauper est]
- "Człowiek jest rzeczą świętą dla człowieka" [homo sacra res homini]
- "Rodzimy się nierówni, umieramy równi" [impares nascimur, pares morimur]
- "Kogut tylko na własnym gnojowisku dużo może" [gallus in suo sterquilinio plurimum potest]
- "Nikt nie jest dobry przez przypadek" [nemo est casu bonus]
- "Nie przystoi mężczyźnie bać się ciężkiej pracy" [non est viri timere sudorem]
- "Nie śmierci się boimy, lecz myśli o śmierci" [non mortem timemus, sed cogitationem mortis]
- "Wino rozpala gniew" [vinum incendit iras]
- "Nie ten jest ubogi, kto mało ma, ale ten, kto chce mieć więcej" [non qui parum habet, sed qui plus cupit, pauper est]
- "Bez Boga żadna myśl nie jest dobra" [nulla sine Deo mens bona est]
- "Wszelka sztuka jest naśladowaniem natury" [omnis ars naturae imitatio est]
- "Życie bez zajęć naukowych i literackich jest śmiercią i grobem żywego człowieka" [otium sine litteris mors est et hominis vivi sepultura]
- "Co jest prawdziwe, jest też moje" [quod verum est, meum est]
- "Człowiek jest istotą rozumną" [rationale animal est homo]
- "Nieszczęśliwy jest rzeczą świętą" [res sacra miser]
- "Prawdziwa radość jest rzeczą poważną" [res severa est verum gaudium]
- "Mędrzec zadowala się sobą" [se contentus est sapiens]
- "Jeśli będziesz żyć w zgodzie z naturą, nigdy nie będziesz ubogi" [si ad naturam vives, numquam eris pauper]
- "Jeśli chcesz być kochanym, kochaj" [si vis amari, ama]
- "Tylko doskonały rozum czyni człowieka szczęśliwym" [sola ratio perfecta beatum facit]
- "Przez całe życie trzeba się uczyć umierać" [tota vita discendum est mori]
- "Przez ciernie do gwiazd" [per aspera ad astra]
- "Cnota wystarcza do szczęścia" [virtus ad beate vivendum sufficit]
- "Kto nie chce umierać, ten nie chce też żyć" [vivere nolit, qui mori non vult]
- "Życie jest walką" [vivere militare est]

Wespazjan (Titus Flavius Vespasianus, 9 - 79 n.e.) - cesarz w latach 69 - 79 n.e.:
- "Pieniądz nie śmierdzi" [pecunia non olet]
- "Podnieście mnie! Cesarz Rzymian umiera stojąc"
- "Przecież ja także jestem mężczyzną"

Kaligula (Gaius Claudius Caesar, 12 - 41 n.e.) - cesarz w latach 14 - 37 n.e.:
- "Ja żyję!" [vivo!]
- "Nie ściskaj zbytnio mojej żony"
- "Piasek bez wapna"
- "O, gdyby lud rzymski miał tylko jedną szyję!"
- "Niechaj nienawidzą, byleby się bali" [oderint, dum metuant]
- "Tak uderzaj, aby skazaniec czuł, że umiera"
- "Trzeba być albo oszczędnym, albo cezarem"
- "Wystrzeli pocisk swej nocnej pracy"

Gajusz Petroniusz, Arbiter (Gaius Petronius, 27 - 66 n.e.) - pisarz, poeta, filozof i polityk:
- "Przyłączył się do większości" [abbit at plures]
- "Cały świat gra komedię"
- "Muzyka jest jak morze. Stoisz na jednym brzegu i patrzysz w dal, ale dojrzeć drugiego brzegu niepodobna"
- "Strach kreuje bogów"
- "Strzeż się psa" [cave canem]

Kwintylian (Marcus Fabius Quintilianus, 35 - 95 n.e.) - sławny retor i pedagog w dziedzinie teorii wymowy. Pierwszy płatny z kasy państwowej nauczyciel retoryki:
- "Co teraz jest stare, kiedyś było nowe" [quae vetera nunc sunt, fuerunt olim nova]
- "Jedynie strach może być hamulcem dla tych, których rozumem nie można kierować w stronę dobra"
- "Kłamca musi mieć dobrą pamięć"
- "Potępiają to, czego nie rozumieją" [damnant quod non intellegunt]
- "Gdzie przyjaciele, tam bogactwo" [ubi amici, ibi opes]

Neron (Nero Claudius Caesar Augustus Germanicus, 37 - 68 n.e.) - cesarz w latach 54 - 68 n.e.:
- "Jakiż artysta ginie we mnie!" [qualis artifex pereo!]
- "Brudnymi skąpcami są ci, którzy prowadzą rozliczanie swych wydatków, a wytwornymi znawcami przepychu i naprawdę wspaniałymi ludźmi ci, którzy marnują i tracą dobytek"
- "Chociaż teraz usilnie pragniesz, abym szybko powrócił, to jednak powinieneś mi raczej doradzić i jak najgoręcej życzyć, abym powrócił godny Nerona"

Tytus Flawiusz (Titus Flavius Vespasianus, 39 - 81 n.e.) - cesarz w latach 79 - 81 n.e.:
- "Mnie nie można znieważyć, nie czynię bowiem niczego, co byłoby naganne, a o kłamstwa nie dbam. Jeśli zaś chodzi o moich cesarskich poprzedników, to zemszczą się sami, jeśli rzeczywiście są bogami lub półbogami"
- "Przyjaciele, straciłem dzień"

Trajan (Marcus Ulpius Traianus, 53 - 117 n.e.) - cesarz w latach 98 - 117 n.e.:
- "Lepiej nie ukarać jednego winnego, niż ukarać jednego niewinnego"

Tacyt (Publius Cornelius Tacitus, 55 - 120 n.e.) - historyk:
- "Wszystko, co nieznane, wydaje się wspaniałe" [omne ignotum pro magnifico]
- "Właściwe jest naturze ludzkiej nienawidzić tego, kogo się obraziło" [proprium ingenii humani est odisse, quem laeseris]
- "Przy największym państwa nierządzie najliczniejsze były prawa"
- "Dobrodziejstwo zachowuje swą wartość, póki jesteśmy przekonani, że możemy się za nie wypłacić; gdy zbytnio przekracza miarę, na miejsce wdzięczności wchodzi nienawiść"
- "Nawet u mędrców żądza chwały jest ostatnią rzeczą, jakiej się oni pozbywają"
- "Tylko głupcy nazywają samowolę wolnością"
- "Władcy są śmiertelni - państwo jest wieczne"
- "Im bardziej chore jest państwo, tym więcej w nim ustaw i rozporządzeń"
- "Przyjemna to rzecz umrzeć z własnej ręki"
- "Nigdy władza nie jest dość pewna, jeżeli istnieje krzywda"
- "Obawa i strach słabe to więzy miłości"
- "Lekarstwa działają wolniej od choroby"
- "Miernych poetów nikt nie zna, dobrych - niewielu"
- "O krzywdy bogów niech troszczą się bogowie"
- "Zaszczytna śmierć lepsza jest od haniebnego życia"
- "Lecz ponad wszystkim błyszczeli Kasjusz i Brutus - właśnie dlatego, że ich wizerunków nie oglądano"

Marek Aureliusz (Marcus Aurelius Antoninus, 121 - 190 n.e.) - cesarz w latach 161 - 180 n.e.:
- "Ludzie stworzeni są po to, aby jedni drugim podlegali. Albo więc ich ujarzmij, albo naucz się ich znosić"
- "Dopóki żyjesz, dopóki można, bądź dobry"
- "Skromnie przyjmować, spokojnie tracić"
- "Szkodzi zaś sobie ten, kto trwa w błędzie i nieświadomości"
- "Jak wszystko znika szybko: w świecie sami ludzie, w czasie i wspomnienie o nich! Takie są wszystkie rzeczy pod zmysły podpadające, a przede wszystkim to, co wabi przyjemnością lub przejmuje obawą bólu lub co z powodu pozornej swej wielkości jest na ustach wszystkich"
- "A szczęśliwy to ten, kto los szczęśliwy sam sobie przygotował. A szczęśliwy los to dobre drganie duszy, dobre skłonności, dobre czyny"
- "Najlepszym sposobem obrony jest nie odpłacać pięknym za nadobne"
- "Człowiek ambitny widzi swe dobro w działalności ludzi innych; miłujący rozkosz we własnym popędzie; człowiek mądry - we własnym działaniu"
- "Nie myśl o tym, czego nie masz, tak jakbyś to już miał. Ale z tego, co masz, wybierz to, co najbardziej jest cenne, i pomyśl, z jakim byś trudem się o to starał, gdyby tego nie było. A uważaj, byś wskutek upodobania w tej rzeczy nie przyzwyczaił się jej tak wysoko cenić, iżbyś miał doznać niepokoju duszy, gdyby ci jej zabrakło"
- "Nie widziano jeszcze, by kto był nieszczęśliwy z tego powodu, że nie troszczy się o to, co się dzieje w duszy innego człowieka. Ci zaś muszą być nieszczęśliwi, którzy nie śledzą z rozwagą drgnień duszy własnej"
- "Każdej chwili usilnie dbaj o to, (...) byś to, co masz właśnie pod ręką, załatwił z pełną, a nieudaną godnością i miłością, i swobodą, i zachowaniem sprawiedliwości i byś zapewnił sobie niezależność od wszelkich innych myśli. Zapewnisz zaś ją sobie, jeżeli będziesz każdą pracę wykonywał, jak gdyby ostatnią w życiu [...]"
- "[...] pamiętaj o tym, że nikt innego nie traci życia nad to, którym żyje, a innym nie żyje, jak tym, które traci"
- "Bacz, byś nie postępował tak wobec ludzi niemających uczuć ludzkich, jak ludzie niemający uczuć ludzkich wobec ludzi"
- "Ludzie istnieją dla siebie wzajemnie. Albo ich więc pouczaj, albo znoś"
- "Dla kamienia rzuconego w górę nie jest niczym złym, że spadł na dół, ani dobrym, że go podrzucono"
- "W dziesięć dni bogiem zdawać się będziesz tym, dla których teraz jesteś zwierzem i małpą, jeżeli powrócisz do zasad i służby rozumu"
- "Wszystko jednodniowe: i co wspomina, i co jest wspomniane"
- "Co dla państwa nie jest szkodliwe, nie przynosi szkody i obywatelowi"
- "Często popełnia nieprawość ten, kto czegoś nie robi, nie tylko ten, kto coś robi"
- "Tak należy wszystko czynić i mówić, i o wszystkim myśleć, jakby się już miało odejść z życia"
- "Życie - to wojna i przystanek chwilowy w podróży, wspomnieniem pośmiertnym - zapomnienie. Cóż więc może posłużyć za ostoję? Tylko jedno: filozofia"
- "[...] nie jest niczym złym ani dobrym, co dotknąć może jednako człowieka złego i dobrego"
- "Jedno tylko bardzo jest cenne, a to: pędzić życie w prawdzie i sprawiedliwości, w życzliwości nawet dla kłamców i niesprawiedliwych"
- "Zgoła nie w tym rzecz, że się rozprawia o cechach męża dobrego, lecz że się nim jest" - "Nie należy się gniewać na bieg wypadków, bo to ich nic nie obchodzi"
- "Każdą pracę wykonuj, jakby miała ona być ostatnią w życiu"
- "Życie mężczyzny jest ufarbowane na kolor jego wyobraźni"

Septymiusz Sewer (Lucius Septimius Severus, 146 - 211 n.e.) - cesarz w latach 193 - 211 n.e.:
- "Żyjcie w zgodzie, wzbogacajcie żołnierzy, a poza tym możecie gardzić wszystkim"
- "Czujecie, że głowa rządzi, a nie nogi"

Tertulian (Quintus Septimus Florens Tertullianus, 160 - 220 n.e.) - teolog:
- "Cóż jest więcej niesprawiedliwego, jak kiedy ludzie nienawidzą tego, czego nie znają?"
- "Dusza ludzka jest z natury chrześcijańska"
- "Krew męczenników jest nasieniem chrześcijaństwa. lub w wersji: Nasieniem jest krew chrześcijan"
- "Niesprawiedliwe prawo nie posiada żadnego autorytetu"
- "O świadectwo duszy, z natury swej chrześcijańskiej!" [testimonium animae naturaliter Christianae!]
- "O wiele łatwiej uwierzyć w fałszywe zło, niż w prawdziwe dobro"
- "Tylko modlitwa jest zdolna zwyciężyć Boga"
- "Staliśmy się dla świata ciężarem [...] przyroda już dłużej nie jest w stanie nas wyżywić. Zaiste, zarazę i głód, i wojny, i trzęsienia ziemi należy postrzegać jako lek dla narodów, sposób na ograniczenie nadmiernego rozrostu rasy ludzkiej"

Julian Apostata (Flavius Claudius Iulianus, 331 lub 332 - 363 n.e.) - cesarz w latach 361 - 363 n.e.:
- "Jedni kochają konie, inni ptaki, jeszcze inni zwierzęta różne. Ja natomiast od dziecka namiętnie pragnąłem posiadać książki"
- "Galilejczyku, zwyciężyłeś!" [galilaee, vicisti!]
- "Może zdziwi się ktoś, jakim to sposobem jeszcze się nie widząc już jesteśmy przyjaciółmi. Lecz jakim to sposobem są naszymi przyjaciółmi ci, co żyli przed tysiącem lat, a nawet przed dwoma tysiącami lat? Tym mianowicie, że byli ludźmi pod każdym względem prawymi, o pięknych i dobrych charakterach. I my pragniemy stać się takimi, jeśli nawet - w moim przypadku przynajmniej - daleko do tego; lecz już sama chęć poniekąd zamieszcza nas w jednej z tamtymi kategorii"
- "Wstydzę się, że nie mogę zapewnić wszystkim pełnego poczucia bezpieczeństwa od wszelkiej krzywdy"

Lucyliusz (Gaius Lucilius, 180 - 102 p.n.e.) - poeta, twórca literackiej formy satyry rzymskiej:
- "Nie wszyscy możemy wszystko"

Akcjusz (Lucius Accius, 170 - 85 p.n.e.) - poeta:
- "Niech nienawidzą, byleby się bali" [oderint, dum metuant]

Salustiusz, Sallustiusz (Gaius Sallustius Crispus, 86 - 35 p.n.e.) - historyk i pisarz:
- "Żądny cudzego, trwoniący swoje" [alieni appetens, sui profusus]

Katullus (Gaius Valerius Catullus, 84 - 54 p.n.e.) - poeta:
- "Nienawidzę i kocham" [odi et amo]
- "Witaj i żegnaj" [ave atque vale]

Publiliusz Syrus (Publilius Syrus, I wiek p.n.e.) - pisarz:
- "W kłótni prawda zawsze się gubi"
- "Człowiek tyle razy umiera, ile razy traci swych bliskich" [homo totiens moritur, quotiens amittit suos]
- "Wielu bać się powinien ten, kogo wielu się boi" [multos timere debet, quem multi timent]
- "Tylko pieniądz jest władcą całego świata" [pecunia una regimen est rerum omnium]
- "Szalony myśli, że reszta świata złożona jest z wariatów"
- "Inna jest wola bogów" [dis aliter visum est]
- "Kogo los chce zgubić, tego głupcem czyni" [stultum facit fortuna, quem perdere vult]
- "Mały dług stwarza dłużnika, duży - wroga"
- "Podwójnie daje, kto szybko daje" [bit dat, qui cito dat]

Marek Agrypa (Marcus Vipsanius Agrippa, 63 - 12 p.n.e.) - wybitny wódz i polityk:
- "Nikt nie potrafi tak solidnie zakopać swoich błędów jak lekarz"

Propercjusz (Sextus Propertius, 50 - 15 p.n.e.) - elegik:
- "Kobiety lubią, gdy się prosi"
- "W rzeczach wielkich wystarczy chcieć" [in magnis et voluisse sat est]
- "Ponure wrota śmierci nie otwierają się na żadne prośby"
- "Nie ma nic trudniejszego, jak strzec kobiety, która się sama strzec nie chce"
- "Naprawdę nieprzejednana nienawiść występuje tylko w miłości"

Fedrus (Gaius Iulius Phaedrus, 15 p.n.e. - 50 n.e.) - bajkopisarz:
- "Ponieważ zwę się lwem" [quia nominor leo]
- "Szukam człowieka" [hominem quero]

Witeliusz (Aulus Vitellius, 15 - 69 n.e.) - cesarz rzymski w roku 69 n.e.:
- "Zabity wróg wonieje pięknie, ale jeszcze piękniej zabity obywatel"

Piliniusz Starszy (Caius Plinius Secundus, 23 - 79 n.e.) - pisarz i uczony:
- "Ani dnia bez linii" [nulla dies sine linea]
- "W skorupce orzecha" [in nuce]
- "Z Afryki zawsze coś nowego" [ex Africa semper aliquid novi]
- "Z ziarnkiem soli" [cum grano salis]

Neratius Priscus (I wiek n.e.) - prawnik:
- "Trzech stanowi kolegium" [tres faciunt collegium]

Maniliusz (Marcus Manilius, I wiek n.e.) - poeta i astrolog:
- "Wznieść się ponad granice ludzkich możliwości i przewodzić światu" [transire suum pectus mundoque potiri]

Marcjalis (Marcus Valerius Martialis, 38-41 - 104 n.e.) - poeta:
- "Dla mnie kobieta nigdy nie jest dosyć naga"
- "Niech Ci ziemia lekką będzie" [sit tibi terra levis]
- "Niech noc nie będzie bezsenna, a dzień upłynie bez kłótni" [sit nox cum somno, sit sine lite dies]
- "Płacą Ci za to, abyś milczał" [accipis, ut taceas]

Lukan (Marcus Annaeus Lucanus, 39 - 65 n.e.) - poeta:
- "Zło czynione przez wielu pozostaje bezkarne" [quicquid multis peccatur inultum]

Epiktet z Hierapolis (50 - 130 n.e.) - filozof, stoik:
- "Cierp i panuj nad sobą" [sustine et abstine]
- "Jeśli nie chcesz, aby twe namiętności cię chłostały, chłoszcz je ty"
- "Jeśli podejmiesz się roli ponad siły, nie tylko źle ją odegrasz, ale również zaniechasz innej, którą mógłbyś dobrze odegrać"
- "Jeśli chcesz być lepszy, ciesz się gdy myślą, że jesteś głupi"
- "Lekarstwem na przyzwyczajenie jest inne przyzwyczajenie"
- "Ludzie stają się konserwatystami po obiedzie"
- "Ludzi wyprowadzają z równowagi nie same fakty, lecz sposób, w jaki ludzie je widzą"
- "Łzy są pociechą nieszczęśliwych"
- "Myśl o Bogu częściej niż oddychasz!"
- "Najpierw naucz się znaczenia tego, co chcesz powiedzieć, a dopiero potem mów"
- "Nic tak nie zadziwia ludzi, jak zdrowy rozsądek i proste działanie"
- "Nie należy ani okrętu przytwierdzać do jednej kotwicy, ani życia opierać na jednej nadziei"
- "Nie powinniśmy dawać wiary zdaniu, głoszonemu przez wielu, że tylko wolni ludzie powinni być wykształceni, ale musimy raczej uwierzyć filozofowi, który twierdzi, że tylko ludzie wykształceni są wolni"
- "Nie skarby są przyjaciółmi, ale przyjaciel skarbem"
- "Niepokoją nas nie rzeczy, lecz nasze mniemania o rzeczach"
- "Nie usiłuj naginać biegu wydarzeń do swojej woli, ale naginaj wolę do biegu wydarzeń, a życie upłynie ci w pomyślności"
- "Opatrzność dała mężczyznom zarost, aby można ich było odróżnić od kobiet"
- "Powinniśmy mieć zasady gotowe do zastosowania w każdej okoliczności"
- "Prawdziwe szczęście trwa wiecznie i nie może być zniszczone. Wszystko, co nie posiada tych dwu własności, nie jest prawdziwym szczęściem"
- "Przyjaciel - ktoś, przed kim można głośno myśleć"
- "Raz zobaczyć jakąś rzecz znaczy więcej, niż sto razy o niej słyszeć"
- "Śmierć sama w sobie nie jest straszna, lecz tylko mniemanie, że jest straszna jest straszne"
- "Tylko Ludzie intelektualnie rozwinięci są wolni"
- "W czasie uczty nie opowiadaj jak należy jeść, ale jedz jak należy"
- "Zło to nie zdarzenie, które cię spotyka, lecz to, co robisz z tym zdarzeniem"

Domicjan, Domitianus (Titus Flavius Domitianus, 51 - 96 n.e.) - cesarz rzymski w latach 81 - 96 n.e.:
- "Nie uwierzą w doniesienia o spisku, aż zostaną zamordowani"
- "Nie możecie w niczym krytykować ani mojego wyglądu, ani aparycji"

Juwenalis (Decimus Iunius Iuvenalis, 60 - 127 n.e.) - poeta satyryczny:
- "Chleba i igrzysk" [panem et circenses]
- "Tak chcę, tak rozkazuję; niech wola moja posłuży za rację" [hoc volo, sic iubeo; sit pro ratione voluntas]
- "W zdrowym ciele zdrowy duch" [mens sana in corpore sano]

Piliniusz Młodszy (Caius Plinius Caecilius Secundus, 62 - 113 n.e.) - pisarz i polityk:
- "Nie wiele, a dużo" [non multa sed multum]
- "Umysł żywi się ciszą nocy"
- "Zazdrościć to uznać swoją niższość"

Swetoniusz (Gaius Suetonius Tranquillus, 69 - 160 n.e.) - pisarz:
- "Witaj, Cezarze, pozdrawiają Cię idący na śmierć" [ave, Imperator, morituri te salutant]

Lucius Cassius Longinus (II/I wiek .n.e.) - sędzia:
- "Komu to miało przynieść korzyść? Komu to wyjść miało na pożytek?" [cui bono (fuerit)?]

Kasjusz Dion (Cassius Dio Cocceianus, 155 - 229 n.e.) - historyk:
- "Cesarz nie stoi wyżej od gramatyków" [caesar non supra grammaticos]

Makrynus, Macrinus (Marcus Opellius Macrinus, 165 - 218 n.e.) - cesarz rzymski w latach 217 - 218 n.e.:
- "Nie można dać im tego czego żądają, ale trzeba dać"

Karakalla, Caracalla (Marcus Aurelius Antoninus Bassianus, 188 - 217 n.e.) - cesarz rzymski w latach 211 - 217 n.e.:
- "Nikt nie powinien mieć pieniędzy prócz mnie, abym mógł je rozdawać żołnierzom"

Kelsos, Celsus (Publius Iuventius Celsus, II wiek n.e.) - filozof i uczony:
- "Jak rolnictwo daje zdrowym ludziom pożywienie, tak medycyna rokuje chorym zdrowie"
- "Najlepszym lekarstwem jest spokój"
- "Nikt nie jest zobowiązany do rzeczy niemożliwych"
- "Nie jest ważne, co wywołuje chorobę, ale co ją usuwa"

Ulpian (Ulpianus Domitius, II wiek - 228 n.e.) - jeden z najwybitniejszych i najbardziej znanych jurystów i pisarzy epoki cesarstwa:
- "Nie ma kary bez podstawy"
- "Nikt nie ponosi kary za swe myśli" [cogitationis poenam nemo patitur]

Trajan Decjusz, Trajan Decius (Caius Messius Quintus Trajanus Decius, 201 - 251 n.e.) - cesarz rzymski w latach 249 - 251 n.e.:
- "Nic się nie stało, zginął przecież tylko jeden żołnierz"

Heliogabal, Elagabal (Varius Avitus Bassianus, 204 - 222 n.e.) - cesarz rzymski w latach 218 - 222 n.e.:
- "Nie nazywaj mnie panem, jestem panią"

Ammianus Marcellinus (330 - 392 n.e.) - historyk:
- "Astronomowie są zgodni, że obwód całej Ziemi, który nam wydaje się nieskończenie wielki, jest niczym drobny punkcik wobec ogromu Wszechświata"

Wegecjusz (Publius Flavius Vegetius Renatus, IV wiek n.e.) - pisarz z dziedziny militariów, autor dzieła O sztuce wojskowej:
- "Jeśli chcesz pokoju, gotuj się do wojny" [qui desiderat pacem, praeparet bellum., spotykane też jako Si vis pacem, para bellum]
- "Wpierw zniszcz kraj wroga, a potem atakuj nieprzyjaciela"