Dom rzymski

Atrium było to centralne pomieszczenie w kształcie prostokąta, wokół którego rozmieszczone były pokoje mieszkalne. Najczęściej z otworem w dachu (compluvium) i zbiornikiem na wodę deszczową (impluvium), którą później w czasach republiki zastąpiono fontanną.

Pierwsi Rzymianie zamieszkiwali w zwykłych chatach. Z czasem, ich domy, stawały się coraz bogatsze w pomieszczenia. Typowy dom rzymski, w okresie późnej republiki i cesarstwa, miał zabudowę parterową lub piętrową. Budowany był na planie prostokąta.
Do centralnej części domu (atrium), wchodzono przez mały przedsionek (vestibulum), a następnie korytarz (fausces). Czasami na podłodze westybułu, gospodarz witał gościa dodatkowym ostrzeżeniem "strzeż się psa" (cave canem), bądź też oznajmiał nam swoją radość z zawitania do jego domostwa, słowami "bądź zdrów" (salve). Napisy wykonywano z terrakoty, złożonej z setek małych kawałków (tesserae).

Oprócz głównego wejścia, w domu znajdowały się jeszcze dodatkowe drzwi (posticum), które służyły niewolnikom i pomocy domowej. Czasem korzystał z nich pan domu, chcąc udać się na przechadzkę, przy czym nie zamierzał narażać się na inwigilację ze strony innych domowników.
Z przodu domu, mogły znajdować się również sklepy (tabernae), który wydzierżawiono innym obywatelom.
Z korytarza wchodzono wprost do atrium, jak już zaznaczyłem na wstępie. Nazwę swoją - ater, czyli czarny zawdzięczało zadymionym ścianom, które kolor swój zawdzięczały paleniskom umieszczanym w tym pomieszczeniu. Pierwotnie atrium pierwotnie służyło jako sypialnia mater familias. Znajdowało się tutaj również sanktuarium dla larów (lararium) i czasami również popiersie pana domu, a także maski przodków (imagines maiorum).

Centralne miejsce w atrium zajmowało impluvium, płytka kałuża pośrodku podłogi. Nad atrium wznosił się dach, w którego środkowej części był otwór (compluvium), przez który woda deszczowa spływała wprost do impluvium. Wodę tą następnie odprowadzano kanałami do podziemnej cysterny, w której gromadzono ją w celach higieny osobistej, albo też bezpośrednio na drogę.
W zależności od budowy dachu i liczby użytych kolumn, rozróżniano następujące rodzaje atrium:
- Tuscanium - nie posiadało żadnej kolumny. Ciężar sufitu był przytrzymywany przez krokwie. Mimo dużych kosztów, był najbardziej rozpowszechniony.
- Tetrastylum - posiadał tylko jedną kolumnę przy każdym rogu impluvium
- Corinthium - podobny do tetrastykum, jednakże miał większe otwarcie w dachu i większą liczbę kolumn
- Displutaviatum - miał dach pochylony ku bocznym ścianom
- Testudinatum - nie posiadał otwarcia w dachu i spotykany był w małych domach

Plan domu

Bezpośrednio za atrium znajdowało się tablinum. Początkowo pomieszczenie to było sypialnią małżeńską. W późniejszym okresie, pokój przekształcił się w miejsce pracy pana domu. Przed tablinum znajdowała się skrzynia, w której gospodarz trzymał oszczędności. Oprócz tego, pełnił funkcję przejścia z atrium do peristylum. Od atrium, tablinum oddzielała zasłona, natomiast od peristylum, drewniany ekran albo szerokie drzwi.
Z czasem jedną z funkcji tablinum, pomieszczenia łączącego atrium z peristylum, przejęło niewielkie przejście andron.
Dookoła atrium sytuowały się sypialnie (cubiculum). Pokoje te, nieraz wyłożone mozaiką, posiadały jasny prostokąt nad którym należało umieścić łóżka (lectus lub cubile). U bogatszych znajdował się jeszcze mały przedpokój, w którym spał osobisty służący (procoeton). Standardowym wyposażeniem sypialni była także skrzynia na pieniądze (arca) oraz krzesło dla gości.

Na końcu atrium, znajdowały się alae. Były to otwarte pokoje, umieszczone po obu bokach. Ich użytek jest w wielkiej mierze dzisiaj nieznany.
Obok tablinum znajdowała się jadalnia (triclinum), czyli dosłownie "pokój z trzema tapczanami". Nazwa wzięła się stąd, że w pomieszczeniu tym znajdowały się wspomniane wyżej tapczany, na których goście spożywali posiłki w pozycji leżącej. O poranku, posiłki spożywano w atrium, tablinum lub też w jadalni powyżej tablinum, zwanej cenaculum. Gdy w Rzymie przyjęty został grecki zwyczaj spożywania posiłków w pozycji leżącej na łożu w kształcie litery U (kline), triclinum stało się jedyną jadalnią w domu.
W czasie uczty posiłki przynosili niewolnicy, z kuchni (culina). Umieszczano ją jak najdalej od triclinum, gdyż przyjmowano, że osoby spożywające posiłki, nie powinny być rozpraszane przez zapachy dochodzące z miejsca ich przygotowywania.
Przez tablinum przechodziło się do ogrodu (hortus). Stanowiła najmniej publiczną część domu.

Model rzymskiego domu (domus).

Rosnący w bogactwa senatorzy, chcieli powiększać swoje posiadłości. Cel osiągnięto poprzez dodanie perystylu (peristyl). Znajdował się zaraz za tablinum, a prowadził do niego niewielki wąski korytarz (fauces). Atrium z perystylem łączyło przejście (andron).
Atrium pełniło odtąd funkcje reprezentacyjne, gdzie gospodarz domu załatwiał interesy. Życie rodzinne przeniosło się do perystylu i otaczających go pokoi. Perystyl w rzeczywistości był ogrodem. Zwykle otaczały go kolumny, na których wspierał się dach. Uprawiano w nim zarówno zioła jak i kwiaty. Szczególne upodobanie starożytni odczuwali do róż, fiołków i lilii. Stawiano w nim także małe posągi, meble. Perystyl mógł mieć również osobne posticum. Często umieszczano w nim również sadzawki, fontanny i piscina.

Plan wilii rzymskiej w 3D

Do peristilum przylegała exhedra, która była obszernym pokojem, podobnym do tablinum i spełniał rolę salonu lub wspólnej jadalni. Czasami ten dodatkowy pokój nazywano również oecus. Jeżeli wewnątrz tego pokoju stały jeszcze kolumny, to nazywano go oecus corinthium.
Bogatsi Rzymianie mogli sobie pozwolić na dalsze pomieszczenia. W najbardziej zbytkownych domach, dodatkowo budowano biblioteki. Wzorem greckim wznoszono również osobiste gimnazjony.
Bogatszymi formami rzymskich domów były wille, które budowano w trzech standardowych wersjach. Willa wiejska (villa rustica), nadmorska (villa maritima) i miejska (villa urbana).