Poczet cesarzy rzymskich

Przez prawie cały okres istnienia Cesarstwa Rzymskiego, tzn. od 27 roku p.n.e. do 476 roku n.e., władzę w państwie obejmowała ogromna ilość cesarzy. W okresie istnienia czterech wielkich dynastii rzymskich nie mamy większych problemów z prawidłowym uszeregowaniem władców. Kłopoty pojawiają się po śmierci ostatniego członka rodu Sewerów (Aleksandra Sewera) w 235 roku. Wówczas ambitni dowódcy byli masowo wybierani na cezarów przez swoją armię lub sami się takimi kazali nazywać. Byli to uzurpatorzy. Dokładna hierarchizacja panowania wszystkich władców zarówno tych legalnie wybranych, jak i tych samozwańczych jest więc bardzo trudna.

Władca
Czas panowania
Krótki opis

Juliusz Cezar

45 - 44 p.n.e.

Obwołuje się dyktatorem, lecz nie zostaje cesarzem. Dąży do ograniczenia senatu, ginie z ręki zasłużonych doradców, senatorów: Brutusa i Kasjusza.

Dynastia Julijsko-Klaudyjska

Władca	Czas panowania	Krótki opis
Oktawian August	27 p.n.e. - 14 n.e.	Założyciel dynastii julijsko-klaudyjskiej. Pozornie nie zmienił on ustroju republikańskiego, lecz skupił w swym ręku całą faktyczną władzę, zostając pierwszym senatorem i najwyższym kapłanem. Otrzymał od senatu tytuł August (Boski). Przeprowadził wiele skutecznych reform oraz poszerzył granice Imperium.
Tyberiusz	14 - 37 n.e	Pasierb Oktawiana, adoptowany przez cesarza. Był to człowiek podejrzliwy, ale zdolny wódz i administrator. Bojąc się o swoje życie wytoczył szereg procesów o obrazę majestatu, kończących się wyrokami śmierci. Ostatecznie osiadł na wyspie Capri, wydając rozkazy korespondencyjnie.
Kaligula	37 - 41 n.e	Na początku zaniechał procesów o obrazę majestatu, wkrótce jednak rozpoczął rządy bardzo okrutne, żądając dla siebie czci boskiej. Zginął zamordowany przez spiskowców.
Klaudiusz	41 - 54 n.e	Stryj Kaligulii, wyniesiony na tron przez pretorianów. Był to człowiek o zainteresowaniach naukowych. Wykazał duże zdolności jako władca. Wzmocnił władzę cesarską, rozszerzył biurokrację, mieszkańcom prowincji szeroko nadawał obywatelstwo rzymskie. Zbudował nowy port w Ostii i akwedukt w Rzymie.
Neron	54 - 68 n.e	W polityce kierował się głównie wskazówkami doradców. Kiedy w 64 roku n.e. spłonął Rzym, wrogie cesarzowi stronnictwa w senacie zaczęły rozpowszechniać podejrzenia, jakby to Neron rozkazał podpalić miasto. Popełnił samobójstwo, kiedy w Hiszpanii cesarzem ogłosił się Galba.

Rok czterech cesarzy

Władca	Czas panowania	Krótki opis
Galba	68 - 69 n.e.	Próbował wprowadzić surową dyscyplinę w wojsku i oszczędności. Początkowo wspierany przez swojego stronnika - Othona, ostatecznie ginie z jego polecenia. Cesarzem był od czerwca 68 roku n.e. do stycznia 69 roku n.e.
Othon	69 n.e	Po zamordowaniu Galby objął urząd, jako kandydat pretorian. Cesarzem był od stycznia do kwietnia 69 roku n.e.
Witeliusz	69 n.e	Po samobójstwie Otona ogłosił się władcą Rzymu. Pokonany przez Wezpazjana w bitwie pod Cremoną, został utopiony w Tybrze. Rządził 85 dni, od kwietnia do grudnia 69 roku n.e.

Dynastia Flawijska

Władca	Czas panowania	Krótki opis
Wespazjan	69 - 79 n.e.	Założyciel dynastii flawijskiej. Po pokonaniu Witeliusza zostaje wybrany na cesarza. Towarzyszył cesarzowi Klaudiuszowi w podboju Bretanii w latach 40-tych. Stłumił powstanie żydowskie wraz z synem. Rozpoczął budowę amfiteatru rzymskiego - Koloseum.
Tytus	79 - 81 n.e.	Syn Wespazjana. Zakończył wojnę żydowską (66 - 70 n.e.) burząc Jerozolimę. Za jego panowania nastąpiła erupcja Wezuwiusza,a w efekcie zniszczone zostało miasto Pompeje oraz Herkulanum. Wsławił się jako reformator i dobry cesarz.
Domicjan	81 - 96 n.e.	Brat Tytusa. Dokończył budowę Koloseum i rozpoczął organizowanie tam igrzysk. Wprowadził rządy autokratyczne. Powszechnie stosował terror. Został zabity w zamachu pretoriańskim.

Dynastia Antoninów

Władca	Czas panowania	Krótki opis
Nerwa	96 - 98 n.e.	Założyciel dynastii Antoninów. Był znacznie łagodniejszym cesarzem od poprzednika. Uwolnił więźniów oskarżonych o zdradę, zabraniając na przyszłość wnoszenia takich oskarżeń. Przywrócił skonfiskowane majątki, wzmocnił znaczenie senatu. Adoptował młodego dowódcę Trajana, walczącego w Germanii.
Trajan	98 - 117 n.e.	Genialny reformator. Znamy go choćby z kolumny Trajana, która powstała na cześć jego zwycięstw. Utworzył nowe prowincje: Dację, Arabię, Armenię, Mezopotamię i Asyrię. Zwyciężył Persów w wojnie w latach 114 - 117 n.e. Za swoje osiągnięcia otrzymał tytuł "Najlepszy" - Optimus.
Hadrian	117 - 138 n.e.	Znawca sztuki. Zreformował system podatkowy, złagodził prawa dotyczące niewolników, wydał instrukcje prawne dla pretorów (edykt wieczysty). Stłumił powstanie w Jerozolimie w latach 132 - 135 n.e.
Antonina Piusa	138 - 161 n.e.	Usynowiony przez Hadriana, rządził cesarstwem po jego śmierci. Wsławił się stłumieniem powstania Brytów i wzniesieniem Muru Antoninusa, który powstał 142 roku n.e. w Szkocji. Okres jego panowania, to czas pomyślności i pokoju często zwany Pax Romana. Jego rządy oraz rządy Marka Aureliusza są schyłkiem wielkości Rzymu.
Marek Aureliusz	161 - 180 n.e.	Jego rządy to okres nieustających wojen. W swoich "Rozmyślaniach" zawarł myśl, iż uważa że jego rządzy przyniosły tylko śmierć i ofiary, bez większego dobra dla państwa. Głównymi wrogami Rzymu były plemiona germańskie i Partowie. Był dobrym dowódcą, odnoszącym spektakularne zwycięstwa. Nazywany filozofem na tronie, przetrwał w pamięci jako znany przedstawiciel stoicyzmu.
Kommudus	180 - 192 n.e.	Jego rządy były okrutną tyranią. Porównywany do Kaliguli. Został zamordowany w wyniku spisku, w którym brała udział jego kochanka Marcja.

Władca	Czas panowania	Krótki opis
Pertinaks	193 n.e.	Pertinaks (lub Pertynaks) rządził od stycznia do marca 193 roku n.e. Został zamordowany przez pretorian, którzy wcześniej wynieśli go na tron. Za życia był ekwitą. Sławę zdobył podczas kampanii Aureliusza.
Didiusz Julianus	193 n.e.	Jako wpływowy i bogaty senator, po zamordowaniu Pertinaksa uzyskał godność cesarską, wyniesiony na tron przez pretorianów. Panował jeszcze krócej niż Pertinaks. Opuszczony przez wszystkich został zamordowany.
Gajusz Pescenniusz Niger	193 - 195 n.e.	Na tron wyniesiony przez legiony wschodnie, prawie jednocześnie (13 kwietnia 193 roku n.e.) wojska naddunajskie powołały na cesarza Septymiusza Sewerusa. W tym czasie Sewer uzyskał poparcie praktycznie wszystkich legionów naddunajskich i nadreńskich. Będąc jednak niepewnym sytuacji w Italii i na wschodzie zawarł sojusz z namiestnikiem Brytanii: Klodiuszem Albinem, pretendującym też do władzy cesarskiej. Został on mianowany oficjalnym następcą Septymiusza z pominięciem jego dwóch synów. Sewerus rozprawił sie z pretorianami rozpuszczając ich oddziały i formując nowe ze swoich weteranów. Wyruszył na wschód przeciwko Pescenniuszowi, którego ostatecznie pokonał i zabił w 195 roku n.e.
Klodiusz Albin	195 - 197 n.e.	Obwołany cesarzem przez wojska Brytanii i wielkich właścicieli ziemskich w Gali i Hiszpanii. Zawiązał strategiczny sojusz z Sewerem, gdzie Albin stał się prawowitym następcę Septymiusza. Po śmierci Nigera do kolejnej wojny domowej doszło właśnie między dotychczasowymi sojusznikami. Do ostatecznego starcia między nim a Sewerusem doszło 19 lutego 197 roku n.e. pod Lugdunum, kiedy to zwyciężył Sewerus, a Klodiusz popełnił samobójstwo.

Dynastia Sewerów

Władca	Czas panowania	Krótki opis
Septymiusz Sewer	193 - 211 n.e.	Założyciel dynastii Sewerów. 13 kwietnia 193 roku n.e. wojska naddunajskie powołały go na cesarza. W latach 197 - 199 n.e. pokonał króla Partów w wojnie partyjskiej i utworzył na zdobytych terenach nową prowincję Mezopotamię. Stworzył trzy nowe legiony zwane syryjskimi. Za jego rządów, wbrew ponad dwustuletniej tradycji, pod Rzymem stacjonował legion (II Syryjski). Mianował swojego syna Karakallę współimperatorem.
Karakalla	211 - 217 n.e.	Współrządził z ojcem, a po jego śmierci z bratem Getą. Po zamordowaniu współrządcy został samodzielnym cesarzem rzymskim. W 212 roku n.e. nadał obywatelstwo rzymskie wszystkim mieszkańcom Imperium. Despotyczny i okrutny. Chciał połączyć cesarstwo rzymskie z imperium Partów.
Makrynus	217 - 219 n.e.	Krótkie sprawowanie władzy, nie mogło określić jakim był naprawdę władcą. Zginął w bitwie z buntownikami.
Heliogabal	219 - 222 n.e.	Obwołany został cesarzem przez żołnierzy. Zabił swoją matkę Julię w 222 roku. Podobno był nieślubnym synem cesarza Karakalli. Słynął ze swoich homoseksualno-orgiastycznych zachowań.
Aleksander Sewer	222 - 235 n.e.	Adoptowany przez Heliogabala. Próbował zmienić politykę wewnętrzną kraju, dzieląc się władzą z senatem. W rządach wspomagał go dobrze znany ówcześnie prawnik Ulpian. Po zawarciu ugody w 235 roku n.e. z Germanami, został zamordowany przez własnych żołnierzy. Po jego śmierci nastąpił długi okres kryzysu.

Kryzys państwa

Władca	Czas panowania	Krótki opis
Maksymin Trak	235 - 238 n.e.	Objął władzę przy pomocy pretorian. Mimo że żołnierze wybrali w Germanii Werusa. Jego władanie spotkało się z niezadowoleniem mieszkańców Afryki Północnej, w wyniku czego wybuchł bunt, poparty przez senat. Powstanie przeniosło się potem do Italii. Trak został zabity w Rzymie przez własnych żołnierzy. Czasy od początków rządów Maksymina (235 roku n.e.) do początków rządów Dioklecjana (284 roku n.e.) są nazywane ciemnymi dziesięcioleciami.
Gordiana III	238 - 244 n.e.	W latach 242 - 243 n.e. odzyskał od Persów Syrię i Mezopotamię. Zabity przez Filipa Araba, prefekta pretorianów.
Filip I Arab	244 - 249 n.e.	Zabił Gordiana, aby zostać cesarzem. Nie zasłynął żadnym dokonaniem.
Trajan Decjusz	249 - 251 n.e.	Zabił Filipa I i jego syna Filipa II aby zostać cesarzem. Zginął w bitwie pod Abrittus.
Trebonian Gallus	251 - 253 n.e.	Brał udział w wojnach cesarza Decjusza przeciw Gotom. Został wybrany cesarzem przez żołnierzy w roku 251 n.e., po tym jak zginęli jego poprzednicy - Trajan Decjusz i Hereniusz (współrządcy). Został zamordowany przez własnych żołnierzy.
Walerian I	250 - 260 n.e.	Walczył z Persami i dostał się do niewoli w bitwie pod Edessą. Był to jedyny cesarz żyjący w niewoli.
Galien	253 - 260 n.e.	Za jego panowania w imperium panował chaos. Miały miejsce liczne najazdy Persów, Franków, Alamanów, Gotów i innych ludów na tereny cesarstwa. Wiele armii obwołało w tym czasie cesarzami swoich wodzów.
Walerian II	253 - 255 n.e.	Współrządził Cesarstwem Rzymskim razem ze swoim ojcem - Galienem.
Postumus	260 - 269 n.e.	Tytułował się "Odnowicielem Galii". Jego władza ograniczała się do Galii, Germanii, Brytanii i Hiszpanii. Został zamordowany przez zbuntowanych żołnierzy.
Klaudiusz II Gocki	268 - 270 n.e.	Był jednym z najlepszych wodzów cesarza Galienusa. Odniósł wiele zwycięstw nad Gotami. Największym z nich było zwycięstwo nad Gotami pod Naisos w Mezji. Po walkach z Gotami otrzymał przydomek Gocki. Zmarł w czasie epidemii dżumy.
Aurelian	270 - 275 n.e.	Jeden z wybitniejszych cesarzy drugiej połowy III wieku n.e. Twardą ręką zaczął wyprowadzać cesarstwo z kryzysu. W 271 roku n.e. na jego polecenie zaczęto wznosić wokół Rzymu wielkie mury obronne, mające strzec stolicę przed najazdami barbarzyńców. Zniszczył także państwo Zenobii i Wabalata z siedzibą w Palmirze, a ich ziemie na powrót włączył w granice cesarstwa. Zginął zamordowany podczas spisku wojskowych w czasie wyprawy na Persję.
Tacyt	275 - 276 n.e.	Nie miał autorytetu wśród żołnierzy, przez co zginął zamordowany.
Florian	276 n.e.	Próbował przeciwstawić się swemu rywalowi, wodzowi legionów wschodnich - Markowi Aureliuszowi Probusowi. Rządził 88 dni, od lipca do września 276 roku n.e.
Probus	276 - 282 n.e.	Po zamordowaniu w 276 roku n.e. cesarza Floriana został ogłoszony przez armię nowym cesarzem. Za jego panowania nasiliły się ataki barbarzyńców na północne granice imperium. Był znakomitym dowódcą i w wyniku wielu bitew i najazdów odwetowych uspokoił północną granicę.
Numerian	283 - 284 n.e.	Współrządził ze swoim bratem Karinusem. Młodszy syn Karusa.
Karinus	283 - 285 n.e.	Znienawidzony w Imperium głównie ze względu na jego uwielbienie dla okrucieństwa, zamiłowania do przepychu i orgii.

Dominat

Władca	Czas panowania	Krótki opis
Dioklecjan	284 - 305 n.e.	Jego rządy rozpoczynają epokę późnego cesarstwa rzymskiego - dominatu. Dioklecjan przekształcił państwo rzymskie w monarchię absolutną, ustanawiając despotyczny system rządów zwany dominatem, pozbawiając senatu jednocześnie jakiegokolwiek wpływu na władzę. Cesarzowi nadano cechy boskości, wprowadzono wschodni ceremoniał dworski i państwowy kult władcy. Dla usprawnienia rządów wprowadzono system tzw. tetrarchii: było dwóch imperatorów z tytułem Augusta (na wschodzie Dioklecjan, na zachodzie Maksymian) i dwóch ich pomocników i następców z tytułem Cezara (na wschodzie Galeriusz, na zachodzie Konstancjusz Chlorus).
Konstantyn I Wielki	306 - 337 n.e.	Zasłynął głównie jako cesarz, który jako pierwszy się ochrzcił. W roku 313 podczas spotkania w Mediolanie wydał edykt mediolański dający swobodę wyznania chrześcijanom. Jego politykę charakteryzowała kontynuacja działalności Dioklecjana. Chrzest przyjął na kilka dni przed śmiercią z rąk ariańskiego biskupa. Zostawił po sobie 3 synów jako następców: Konstantyna II, Konstansa i Konstancjusza II. Każdy z nich miał wydzielone prowincje. (więcej)
Konstantyn II I	337 - 340 n.e.	Najstarszy syn Konstantyna I Wielkiego. W roku 340 n.e. Konstantyn najechał Italię zarządzana przez Konstansa jednak poległ w boju w bitwie pod Akwileją.
Konstans I	337 - 350 n.e.	Posiadał duży talent dowódczy. W 338 roku n.e. przekroczył Dunaj i pokonał Sarmatów. Do roku 340 rządził wspólnie z bratem Konstantynem II, później stoczył z nim zwycięską wojnę. Zabity przez uzurpatora Magnencjusza w 350 roku n.e.
Konstancjusz II	337 - 361 n.e.	Toczył walki z uzurpatorem - Magnencjuszem. W 351 roku n.e.pod Mursją stoczyli bitwę, którą Konstancjusz wygrał, choć Magnencjuszowi udało się uciec. Kolejna kampania wojny domowej doprowadziła w 353 roku do klęski Magnencjusza i zmusiła go do samobójstwa.
Julian Apostata	361 - 363 n.e.	Potocznie nazywany Julianem. Dążył do przywrócenia panującego stanowiska religii pogańskiej, pragnąc wprowadzić dawną religię Greków z pewnymi reformami. Stosował szykany wobec chrześcijan: nakazał im zwrócić świątynie, zabronił im nauczania w szkołach. W 363 roku n.e. zginął podczas walk z Persami.
Jowianus	363 - 364 n.e.	Potocznie nazywany Jowianem. Zawarł niekorzystny pokój z Persami. Uznał niezależność Armenii. Uchylił antychrześcijańskie zarządzenia Apostaty.
Walentynian I	364 - 375 n.e.	Władał zachodnią i wschodnią częścią imperium; rządy we wschodniej części przekazał swojemu bratu - Walensowi. Po kilku latach mianował współcesarzem Gracjana. Został zabity przez negocjatorów plemion barbarzyńskich.
Walentynian I	364 - 375 n.e.	Początkowo władał zachodnią i wschodnią częścią imperium. Z czasem jednak rządy we wschodniej części przekazał swojemu bratu - Walensowi. Na swojego następcę Walentynian wyznacza Gracjana - swojego syna, który obejmuje urząd cesarza i współrządzi z Walensem od 375 roku n.e. Walentynian został zabity przez negocjatorów plemion barbarzyńskich.
Walens	364 - 378 n.e.	Ingerował w wewnętrzne spory Kościołów na rzecz arianizmu, którego był wyznawcą. Prowadził wojnę z Gotami (367 - 368 n.e.), następnie (370 - 378 n.e.). Walczył z królem perskim Szapurem II. Ginie w bitwie pod Adrianopolem 9 sierpnia 378 roku.
Gracjan	367 - 383 n.e.	Był władcą chrześcijańskim; zwalczał pogaństwo. Odmówił przyjęcia tytułu Pontifex Maximus. Gracjan po śmierci Walensa wyznacza na jego następcę Teodozjusza, który potem ma zostać nazwany "Wielkim". Został zamordowany przez własne oddziały.
Walentynian II	375 - 392 n.e.	Walentynian zamieszkał w Mediolanie jako cesarz rzymski i pierwszy cesarz bizantyjski - Walentynian Wielki. Zamordowany w Galii.
Teodozjusz Wielki	379 - 395 n.e.	W 392 roku n.e. zakazał wyznawania innych religii niż chrześcijaństwo, podnosząc je do rangi religii państwowej. W 393 roku n.e. zakazał organizacji starożytnych igrzysk olimpijskich, uznając je za relikt pogaństwa. Podzielił cesarstwo na dwie części: wschodnią i zachodnią. Podział ten okazał się trwały.

Cesarstwo zachodniorzymskie

Władca	Czas panowania	Krótki opis
Honoriusz	394 - 423 n.e	Teodozjusz podzielił władzę w cesarstwie między swoich dwóch synów. Honoriusz otrzymał część zachodnią Imperium, a Arkadiusza wschodnią. W 410 roku n.e. Rzym został najechany przez barbarzyńców pod wodzą Alaryka. Ponadto prowadził wojny z licznymi uzurpatorami do tytułu cesarza.
Konstancjusz III	421 - 421 n.e	W zamian za pokonanie uzurpatorów Honoriusz uczynił z niego współcesarza.
Walentynian III	425 - 455 n.e	Władzę objął w wieku 6 lat. Jednak praktycznie przez cały okres swoich rządów nie miał żadnej realnej mocy decyzyjnej. Próba usamodzielnienia się ostatecznie doprowadziła do jego śmierci.
Petroniusz Maksymus	455 - 456 n.e	Za rządów cesarza Honoriusza był zarządcą skarbca państwowego. Rządził tylko dwa miesiące. Zginął rozszarpany przez tłum.
Awitus	455 - 456 n.e	Obalony po przegranej bitwie pod Placencją.
Majorian	457 - 461 n.e	Jeden z niewielu cesarzy zachodniorzymskich, którzy podjęli energiczne, i zdecydowane działania mogące ocalić Rzym przed upadkiem.
Libiusz Sewer	461 - 465 n.e	Swoje rządy opierał tylko i wyłącznie na Rycymerze, wodzu germańskim. Był od niego całkowicie zależny.
Antemiusz	467 - 472 n.e	Wraz z Cesarstwem Wschodnim zorganizował wielką wyprawę przeciwko Wandalom zamieszkującym północne tereny, która się jednak zakończyła niepowodzeniem.
Olibriusz	472 n.e.	Za jego panowania Rzym został zdobyty po raz trzeci przez Germanów.
Gliceriusz	473 - 474 n.e.	Pozbawiony władzy przez Leona - cesarza Wschodu, który insygnia cesarskie przekazał Juliuszowi Nepoście.
Juliusz Nepos	474 - 475 n.e.	Uczyniony cesarzem Zachodu przez władcę Imperium Wschodniego - Leona.
Romulus Augustulus	475 - 476 n.e.	Ostatni panujący cesarz Cesarstwa Zachodniego. Pozbawiony władzy przez Odoakra, wodza germańskiego. Odesłanie insygniów cesarskich do Konstantynopola uważa się za koniec Cesarstwa Zachodniego i starożytności.